News

~771 słów | ~ 5 000 znaków | Czas czytania: 4 minuty

Eksperyment z szacunkiem: czy można nauczyć tolerancji?

Tolerancja to nie zawsze pełna akceptacja – częściej oznacza gotowość do życia obok tych, z którymi się nie zgadzamy. Psychologowie wyróżniają dwa rodzaje tolerancji – ogólną i szczegółową, i stawiają pytanie, czy można wzmacniać je poprzez kształtowanie norm społecznych, zwłaszcza te oparte na szacunku. W eksperymencie mgr Dominiki Grubisz, zdobywczyni grantu PSPS 2025, wykorzystano chatboty, które w rozmowach z uczestnikami promują szacunek wobec uchodźców z Ukrainy. Celem badania jest sprawdzenie, czy wzbudzanie normy szacunku wobec innych może zwiększyć oba rodzaje tolerancji wobec innych.

WPROWADZENIE | Co to jest tolerancja? To słowo można różnie rozumieć. Dla niektórych jest to synonim pełnej akceptacji idei, poglądów, stylu życia czy zachowań. Dla innych – raczej niechętna zgoda na obecność tego, co obce, pod warunkiem, że nie wchodzi nam w drogę. Dobrym przykładem ilustrującym rozbieżność między tolerancją ogólną a szczegółową jest kwestia przyjmowania uchodźców z państw Bliskiego Wschodu przez Polskę. Mówimy: „Nie mam nic przeciwko innym”, ale gdy w sąsiedztwie mają zamieszkać imigranci, pojawia się opór.

Według badaczy zajmujących się tą tematyką, tolerancja to nie to samo co akceptacja. To raczej gotowość do życia obok inności – nawet jeśli się z nią nie zgadzamy. To umiejętność odnalezienia się w świecie, w którym obok nas żyją jeszcze inni. To decyzja, by nie walczyć z tym, co nie nasze.

“Kluczowe staje się zrozumienie, jak wspierać postawy tolerancji wobec mniejszości w sytuacjach, gdy nie towarzyszy im pełna akceptacja.” – pisze mgr Gurbisz – “To rodzi pytanie, jakie mechanizmy – w tym normy społeczne – mogą skutecznie wspierać tolerancję w coraz bardziej wymagających warunkach społecznych.”

Zagadnienie tolerancji jest jednym z najbardziej aktualnych tematów w Polsce ze względu na obecność osób uchodźczych z Ukrainy. Jak więc wzmacniać tę tolerancję? Kreując i wzmacniając normy społeczne, a te z kolei będą indukować odpowiednią postawę.

Wiemy, że normy społeczne, takie jak normy szacunku, kształtują postawy wobec grup mniejszościowych. Nowsze badania sugerują również ich możliwy wpływ na poziom tolerancji. Niestety, nadal nie jest jasne, jak silnie i na jakich płaszczyznach te normy oddziałują.

Celem badania jest sprawdzenie czy tak naprawdę normy wspierają jedynie pragmatyczną tolerancję, czy także głębszą formę tolerancji, wyrażającą uznanie i szacunek dla różnorodności.

“W szczególności nie jest jasne, czy normy oparte na szacunku wpływają jedynie na ogólne deklaracje akceptacji, czy również na konkretne postawy i intencje dotyczące wsparcia dla mniejszości.” – pisze mgr Dominika Gurbisz, słuchaczka Szkoły Doktorskiej Nauk Społecznych UJ, zdobywczyni grantu PSPS w 2025.

HIPOTEZA | Badanie ma zweryfikować następującą hipotezę badawczą: wzmacnianie norm szacunku wobec uchodźców z Ukrainy zwiększa poziom tolerancji ogólnej i szczegółowej.

METODOLOGIA BADANIA | Zmienną niezależną jest wzbudzanie tzw. indukcja – lub jej brak – normy szacunku poprzez dobór tematyki rozmów.

Co ciekawe, w badaniu mają zostać wykorzystane chatboty, który już wcześniej udowodniły swoją użyteczność w tego typu badaniach.

Uczestnicy badania zostaną losowo przydzieleni do warunku eksperymentalnego lub kontrolnego – w zależności od charakteru wypowiedzi chatbotów. W warunku eksperymentalnym chatboty mają generować wypowiedzi wzmacniające normę szacunku do innych, natomiast w warunku kontrolnym inicjować rozmowę na temat nie związany z osobami uchodźczymi, np. “Co jest ważniejsze w osiąganiu sukcesu: ciężka praca czy układy i znajomości”.

Zmienną zależną jest poziom tolerancji zarówno ogólnej jak i szczegółowej. Badani będą odpowiadać na pytania postaci „Ukraińscy uchodźcy powinni móc żyć w Polsce zgodnie z własnymi wartościami” (poziom ogólny) lub Ukraińscy uchodźcy powinni mieć dostęp do programów socjalnych” (poziom szczegółowy).

UCZESTNICY BADANIA | Uczestnikami badania są osoby pełnoletnie; planowana wielkość próby: N = 374 osoby.

W projekcie oprócz zdobywczyni grantu pełniącej wiodącą rolę, biorą udział: dr Anna Potoczek i dr hab. Michał Bukowski – oboje z IP UJ.

W opracowaniu wykorzystano:

zgłoszenie grantu mgr Dominiki Gurbisz
Ilustracja na stronie głównej (tj. obrazek wyróżniający) została wygenerowana przez sztuczną inteligencję (Microsoft Copilot / DALLE).