News

~ 717 słów ~ 5 502 znaków | Czas czytania: 3.5 minuty

Smakowało Ci? Czyli, czy zawsze najgorsza prawda jest lepsza niż najlepsze kłamstwo?

Jeśli wiesz, że ktoś jest wrażliwy, czy warto mówić prawdę, jeśli może ona zranić? Jeśli skłamiesz, jak ocenią Twoje zachowanie inni? Kogo wybrał(a)byś do oceny własnej pracy – osobę zupełnie szczerą czy tę, która dopasuje komentarz do Twojej wrażliwości? Na te i więcej pytań w swoich badaniach nad prospołecznym kłamstwem i jego oceną moralną poszukiwali odpowiedzi prezeska PSPS, prof. Katarzyna Cantarero (Uniwersytet SWPS) i prof. Michał Białek (Uniwersytet Wrocławski).

Katarzyna Cantarero Michał Białek

WPROWADZENIE | Szczerość oceny wykonanego zadania wydaje się dobrym rozwiązaniem, gdyż pozwala poprawić błędy. Takie zachowanie jest postrzegane jako moralne, ponieważ jest zgodne z cenioną wartością, jaką jest prawda. W praktyce jednak udzielanie informacji zwrotnej rzadko jest tak proste. W codziennych sytuacjach często trzeba zdecydować czy powiedzieć wszystko wprost, czy złagodzić przekaz, aby nie zranić drugiej osoby. Zdarza się bowiem, że całkowicie szczera ocena może wyrządzić szkodę emocjonalną lub zniechęcić do dalszych prób, zwłaszcza gdy odbiorca lub odbiorczyni jest szczególnie wrażliwy(a) na krytykę.
Gdy na szali znajdują się jednocześnie szczerość i dobro odbiorcy, pojawia się pytanie, jak oceniana jest moralność osoby dokonującej wyboru. Ciekawym zagadnieniem jest również, jak oceniane są osoby niespójne w ocenie – raz całkowicie szczere, a innym razem łagodzące prawdę. Prof. Katarzyna Cantarero i prof. Michał Białek przeprowadzili badania eksperymentalne sprawdzając, jak oceniane są spójne i niespójne informacje zwrotne na temat źle przygotowanego posiłku przez osobę wrażliwą oraz osobę dobrze radzącą sobie z krytyką.

HIPOTEZY | Badacze oczekiwali, że osoby dostosowujące swoją informację zwrotną do odbiorcy będą oceniane jako bardziej moralne niż osoby sztywno trzymające się szczerości lub konsekwentnie przesadnie pozytywne. Ponadto zakładano, że dostawca szczerej informacji zwrotnej zostanie oceniony nieco mniej moralnie niż ten, który dostosowuje przekaz. Przypuszczano także, że osoby badane będą preferować szczerą informację zwrotną dla siebie, ale wybierać dostosowaną informację zwrotną dla osób wrażliwych na krytykę.

EKSPERYMENT 1 | Badanie (N = 296) polegało na ocenie moralności, przewidywalności i wiarygodności niespójnych dostawców informacji zwrotnej, porównując ich z dwoma typami dostawców spójnych informacji zwrotnych.

Osoby badane czytały wypowiedzi czterech osób udzielających informacji zwrotnych, na temat źle przygotowanych posiłków przez dwie osoby (odbiorcy informacji zwrotnych). Wśród odbiorców informacji zwrotnych jedna osoba była opisana jako ta która dobrze radzi sobie z krytyka, natomiast druga osoba była wrażliwa na krytykę i źle z nią sobie radziła.

(1) Spójna szczerość – osoba całkowicie szczera, mówiąc obu osobom prawdę.
(2) Spójne kłamstwo prospołeczne – osoba przesadnie pozytywna, która kłamała obu osobom.
(3) Niespójne i nieadekwatne informacje zwrotne – osoba, która niewłaściwe dostosowała informacje zwrotna (tj. kłamała osobie dobrze znoszącej krytykę, a osobie słabo sobie z nią radzącej mówiła prawdę).
(4) Niespójne kłamstwo prospołeczne i prawda – osoba dostosowująca informacje zwrotną do wrażliwości odbiorcy.

WYNIKI | Moralność. Przeciwnie do założeń, osoby udzielające pozytywnych informacji zwrotnych obu osobom przygotowujących posiłki były oceniane jako najbardziej moralne. Na kolejnych miejscach oceny moralności plasowały się osoby dostosowujące informację zwrotną do odbiorcy (prawda wobec osoby dobrze radzącej sobie z krytyką i kłamstwo prospołeczne wobec osoby wrażliwej) i osoby konsekwentnie szczere. Najniższą ocenę moralną uzyskał nieadekwatny dostawca informacji zwrotnej.

Przewidywalność i wiarygodność. Jako najbardziej przewidywalną i wiarygodną osobę oceniono osobę, która udzielała szczerej informacji zwrotnej obu odbiorcom. Za najmniej przewidywalną i wiarygodną zarazem uznano osobę stosującą prospołeczne kłamstwo wobec odbiorcy dobrze radzącego sobie z krytyką, a prawdę wobec osoby wrażliwej.

EKSPERYMENT 2 | Badanie (N = 584) porównywało preferencje wobec czterech typów dostawców informacji zwrotnej, gdy uczestnicy dokonywali wyboru dla siebie oraz dla innych, w tym dla osób wrażliwych i źle radzących sobie z krytyką. W eksperymencie 2 wykorzystano te same winiety co w eksperymencie 1.

WYNIKI | Ogólnie wyniki pokazały, że zarówno w odniesieniu do siebie, jak i do innych najczęściej wybierana była osoba konsekwentnie szczera. Ponadto, dostawca szczerej informacji zwrotnej był wybierany rzadziej dla wrażliwego odbiorcy w porównaniu z odbiorcą nieokreślonym.
Osoby badane częściej wybierały prospołecznego kłamcę dla odbiorcy wrażliwego niż dla niż dla takiego, o którego wrażliwości na krytykę nie podano informacji. Podobną preferencję zaobserwowano przy wyborze osoby dostosowującej informację zwrotną do odbiorcy – była ona wybierana częściej dla wrażliwej osoby, niż dla osoby o nieokreślonej reakcji na krytykę.

PODSUMOWANIE | Przedstawione badania eksperymentalne pokazują, że ludzie są bardziej skłonni chronić innych przed bolesną prawdą, gdy wrażliwość odbiorcy jest wyraźnie sygnalizowana. Niespójność w ocenie jest postrzegana jako niemoralna tylko wtedy, gdy przeczy normom społecznym. Natomiast gdy dokonywany jest wybór osoby udzielającej informacji zwrotnej, generalnie preferowane są osoby udzielające zupełnie szczerej informacji.

✍️ ORYGINALNY TEKST Cantarero, K., Białek, M. (2026). Selective (dis) honesty: Choosing overly positive feedback only when the truth hurts. British Journal of Social Psychology, 65(1), artykuł e70020.

Zdjęcie 🌸♡💙♡🌸 Julita 🌸♡💙♡🌸 z Pixabay