News

~725 słów | ~ 5 267 znaków | Czas czytania: 5 minut

Czy AI może odkłamać skuteczniej?

W badaniach psychologicznych stosuje się decepcję, czyli celowe wprowadzenie uczestników w błąd. Choć po badaniu przeprowadza się debriefing, efekt przedłużonego wpływu dezinformacji może sprawić, że fałszywe informacje nadal wpływają na myślenie uczestników. Badanie mgr Iwony Dudek, zdobywczyni grantu PSPS 2025 dla członków-juniorów, sprawdza, czy rozmowa z AI może poprawić efektywność tej procedury w porównaniu do tradycyjnego tekstu.

WPROWADZENIE | Dobre badanie z dziedziny psychologii symuluje rzeczywistość, celem wywołania u badanego naturalnej reakcji, dlatego niekiedy konieczne jest podawanie nieprawdziwych informacji, zwane decepcją. Decepcja jest konieczna zwłaszcza w badaniach nad zniekształceniami pamięci. Aby odkryć jak powstają fałszywe wspomnienia trzeba podać informacje, niekiedy nieprawdziwe. Krótko mówiąc, dla dobra nauki należy badanego okłamać. W dobrym eksperymencie psychologicznym na zakończenie badania wykonuje się tzw. debriefing, zwany również odkłamaniem, jako formę odczarowywania. Jest to wyjaśnienie celu badania a także powodu, dla którego wprowadzono badanych w błąd. Niestety, wbrew oczekiwaniom debriefing bywa on nieskuteczny i mimo jego przeprowadzenia obserwuje się coś, co nazywa się efekt przedłużonego wpływu dezinformacji (continued influence effects, CIE). Okazuje się, że dezinformacja nadal wpływa na proces wnioskowania u osoby badanej długo po tym, jak badanie zostanie zakończone. Najlepszym przykładem CIE jest przekonanie o rzekomym związku autyzmu ze szczepionkami. Mit utrzymuje się mimo wielu starań naukowców o obalenie go.

🟦 W 1998 r. w lutowym numerze czasopisma The Lancet ukazał się krótki artykuł autorstwa Andy’ego Wakefielda dowodzący związku między podaniem szczepionki przeciwko ospie, różyczce i śwince (MMR) a diagnozą problemów neurorozwojowych. U dwanaściorga dzieci w wieku od 3 do 10 zauważono zmiany w zachowaniu wkrótce po podaniu szczepionki tj. od 1 do 14 dni (średnio 6,3 dnia). Artykuł stał się podstawą do obaw rodziców i rezygnacji z kalendarza szczepień. Co ciekawe, pierwsze artykuły wykazujące brak związku autyzmu ze szczepionkami opublikowano wkrótce po publikacji w The Lancet. Następnie zaczęły pojawiać się doniesienia o braku rzetelności autora badania – Wakefield miał celowo dobierać dzieci do badania i ingerować w dane. Przeprowadzone śledztwo dziennikarskie ujawniło konflikt interesów. Wakefield otrzymał korzyści finansowe od rodziców przekonanych o szkodliwości szczepionek, którzy szykowali pozwy przeciwko firmom farmaceutycznym produkującymi szczepionki. Brakowało im tylko dowodu naukowego na istnienie, tj. artykułu naukowego w poważny czasopiśmie wykazującego obecność takiego związku. Rozpętała się afera, w wyniku której w 2010 r. The Lancet wycofał tekst. Niestety, mimo ujawnienia fałszerstwa i manipulowania danymi, mimo akcji informacyjnych, nawoływań środowiska lekarskiego do szczepienia nie tylko dzieci, ale także siebie, ruch antyszczepionkowy nadal ma się dobrze. Codziennie wielu rodziców stoi przed decyzją, czy zaszczepić własne dziecko i wielu z nich podejmuje ją w oparciu o tezy Wakefielda.

Jak debriefing wygląda w badaniach online? Zwykle jest to tekst wyświetlany na ekranie. Taki slajd łatwo pominąć. “W praktyce może to ograniczać możliwość aktywnego przetwarzania informacji otrzymanych w odkłamywaniu” – zauważa magister Iwona Dudek, doktorantka w Instytucie Psychologii UJ i zdobywczyni grantu PSPS – “Duże modele językowe mogą być zatem obiecującym narzędziem pomocniczym w procedurach odkłamania po ekspozycji na fałszywe informacje. W projekcie podjęto próbę ulepszenia procedury odkłamania poprzez angażowanie uczestników w rozmowę z AI”.

Aby sprawdzić skuteczność debriefingu wspomaganego AI, należy wykazać, że odkłamanie w pełni wykonane przez chatGPT jest skuteczniejsze niż standardowy debriefing.

METODOLOGIA BADANIA | W badaniu zmienną niezależną są cztery warunki eksperymentalne tj. cztery grupy, do których – koniecznie losowo! – przyporządkowywane są osoby badane. Każda z tych grup ma inny typ debriefingu.
1️⃣ Pierwszą grupę stanowią osoby, którym prezentowany jest klasyczny debriefing w formie tekstu. Ci badani nie uczestniczą w żadnej rozmowie z LLM.
2️⃣ Drugą grupę stanowią osoby, którym również prezentowany jest tekst na ekranie, ale które mogą rozmawiać z LLM przy czym tematem rozmowy nie jest badanie, a np. o pogodzie.
3️⃣ W trzecim warunku uczestnikom, jak w poprzednich dwóch warunkach prezentuje się klasyczny debriefing, ale tym razem mogą oni rozmawiać z AI na temat badania. AI ma informacje o badaniu.
4️⃣ Czwarty i najbardziej interesujący warunek to osoby, których rozmawiają z AI na temat badania. Te osoby nie oglądają żadnego tekstu na ekranie, a debriefing jest w pełni przeprowadzony przez sztuczną inteligencję.

HIPOTEZY BADAWCZE | W drugim pomiarze, przeprowadzonym tydzień później, uczestnicy, którzy prowadzili rozmowy z AI na temat badania będą zgłaszać niższą liczbę fałszywych wspomnień oraz przekonań niż uczestnicy, którym wyświetlono jedynie slajd, albo którzy prowadzili rozmowę z AI, ale na temat niezwiązany z badaniem. Okaże się również, że dwie ostatnie grupy uczestników nie będą się od siebie znacząco różnić.

UCZESTNICY BADANIA | Uczestnikami badania są osoby pełnoletnie a planowana wielkość próby: N = 180 osób.

W opracowaniu wykorzystano:

zgłoszenie grantu mgr Iwony Dudek
Ilustracja na stronie głównej (tj. obrazek wyróżniający) została wygenerowana przez sztuczną inteligencję (Microsoft Copilot / DALLE).