Aktualności


Back to Blog

Dlaczego ludzie angażują się w działania prospołeczne, często nazywane również działaniami na rzecz innych? Odpowiedź na to pytanie od lat zajmuje psychologów społecznych. Zrozumienie tego, co sprawia, że decydujemy się na współpracę z innymi jest kluczowe dla rozwiązania wielu problemów społecznych. W kolejnym artykule z cyklu „Dlaczego pomagamy innym” przyglądamy się roli plotkowania. Z tekstu opublikowanego na łamach Current Opinion in Psychology wynika bowiem, że, mimo złej sławy, plotki mogą mieć swoje dobre strony.

Plotkowanie stanowi integralną część ludzkiego życia. Ludzie wychowani w różnych kulturach i należący do różnych grup – począwszy od grup łowców i zbieraczy, skończywszy na zespołach we współczesnych organizacjach – spędzają znaczną część swoich rozmów na przekazywaniu sobie plotek. Badania prowadzone przez badaczy społecznych sugerują, że plotki stanowią nawet 2/3 czasu prowadzonych konwersacji, przy czym plotkowanie rozumiane jest przez psychologów zazwyczaj jako czynność przekazywania informacji o osobie trzeciej bez udziału tej osoby.

Mimo tego, jak ważną część naszego życia stanowi plotkowanie, czynność ta owiana jest raczej złą sławą. Przykładowo, w Wielkiej Brytanii między XIV a XVIII wiekiem istniały prawa przeciwko plotkowaniu, na podstawie których karano osoby przekazujące sobie informacje o osobach trzecich. Podobnie dziś w wielu organizacjach uznaje się, że plotkowanie między pracownikami związane jest ze stratą czasu, obniżoną produktywnością oraz utratą zapału do pracy wśród zatrudnionych. Tymczasem, badania prowadzone przez psychologów społecznych pokazują, że plotkowanie może mieć pozytywne konsekwencje dla życia społecznego. Wydaje się bowiem, że plotki mogą sprzyjać angażowaniu się w działania na rzecz innych, czyli tak zwanym działaniom prospołecznym. O tym, w jakich sytuacjach się tak dzieje, mówi artykuł autorstwa holenderskiej badaczki Anniki S Nieper i współpracowników, opublikowany w tym roku na łamach Current Opinion in Psychology.

Co plotki mają do tego?

Skąd pomysł, że plotkowanie i działania na rzecz innych są ze sobą związane? Zgodnie z teorią pośredniej wzajemności [ang. indirect reciprocity] oraz teorią wyboru partnera [ang. partner selection], plotkowanie może być podstawą działań prospołecznych, bo pozwala nam zdobyć informację o innych bez konieczności wchodzenia z nimi w interakcję. Im więcej mamy danych na temat przeszłych zachowań danej osoby, tym mniejsze jest ryzyko, że zaczniemy współpracę z kimś, kto nie jest godzien naszego zaufania. Tym samym, plotkowanie powinno pozwalać nam łatwiej podjąć decyzję, czy warto jest ponieść koszt wynikający z działań na rzecz innych. Jest to cenna wiedza, bo działania prospołeczne często są bardzo kosztowne i zabierają nam czas, energię lub zasoby materialne.

Co za tym idzie, samo prawdopodobieństwo tego, że ktoś, bez naszej wiedzy, może przekazać innym osobom informacje na nasz temat powinno generalnie skłaniać nas do działań prospołecznych. Na szali leży bowiem nasza reputacja, o którą, co ludzkie, zazwyczaj bardzo dbamy. Czy jednak te założenia teoretyczne sprawdzają się w praktyce? Zgodnie z tekstem zatytułowanym „When and why does gossip increase prosocial behavior?”, w dużej mierze tak. Większość przywołanych przez autorów tekstu badań pokazuje, że ludzie są bardziej skłonni do współpracy wówczas, gdy inni mogą o nich plotkować. Sytuacje te wywołują bowiem lęk przed utratą twarzy, który skłania do podjęcia działań na rzecz innych. Co jednak ważne, dużo zależy od tego, jakiego rodzaju plotki są przekazywane.

Kiedy plotka ma dobrą moc?

Po pierwsze zatem znaczenie może mieć to, czy informacje, którymi dzielą się „plotkarze”, są zgodne z prawdą. Wyniki badań prowadzonych w laboratoriach sugerują, że rozmowy wypełnione nieprawdziwymi danymi na temat osób należących do grupy potrafią mieć odwrotny efekt i zmniejszać chęć do współpracy wśród poszczególnych jej członków. Co ciekawe, efektu tego nie zaobserwowano w przypadku rozmów prowadzonych naturalnie. Autorzy tekstu sugerują, że różnica ta może być związana z naturą przekłamań w obydwu sytuacjach. W laboratorium nieprawdziwe informacje często są skonstruowane tak, by stanowiły zaprzeczenie rzeczywistości. W naturalnych rozmowach „kłamstwa” częściej przyjmują postać wyolbrzymień – ktoś, kto jest pomocny może być przedstawiany jako nieopisanie pomocny, zaś ktoś, kto dba głównie o swój interes, może być opisywany jako niebywały egoista. Wyolbrzymienia te, choć nie w pełni zgodne z prawdą, mimo wszystko pomagają podjąć decyzję o tym, czy dana osoba jest godna zaufania.

Po drugie, ważne jest to, jakie relacje łączą plotkującego, słuchającego i oplotkowanego. W szczególności, istotne jest to, czy aktorzy tego plotkarskiego dramatu mają wspólne cele. Według autorów tekstu badań empirycznych na ten temat jest niewiele. Te, które są, pokazują między innymi, że gdy plotkujący mają wspólny cel z oplotkowanym, wówczas będą bardziej skłonni przedstawiać tę osobę jako chętną do współpracy – nawet, gdy jest to niezgodne z prawdą. Współzależność celów ma też duże znaczenie dla tego, o kim się mówi. Plotki motywują do działań prospołecznych osoby będące ich przedmiotem tylko wtedy, gdy przyszłość tych osób w jakiś sposób związana jest z słuchającymi. Kiedy oplotkowani wiedzą, że nigdy więcej nie spotkają odbiorcy informacji na swój temat, wówczas nie przejmują się plotkami i co za tym idzie, nie są bardziej skłonni do współpracy.

Wreszcie, kluczowe jest to, czy plotkowanie istnieje tylko w sferze możliwości czy jest faktycznym stanem rzeczy. Innymi słowy, zagrożenie bycia obgadanym ma inny efekt niż doświadczenie obgadania. Badania pokazują, że osoby doświadczające negatywnego plotkowania są znacznie mniej chętne do pracy oraz do działania na rzecz innych. Wynika to m.in. z tego, że świadomość krążących plotek przyczynia się do poczucia wykluczenia oraz występowania negatywnych emocji. Te zaś przekładają się na niechęć do współpracy. Niestety, brakuje danych empirycznych na temat tego, jaki wpływ na działania prospołeczne mają pozytywne plotki. Problem ten zasługuje na uwagę i może być dobrym przyczynkiem do dalszych badań nad relacją między plotkowaniem a chęcią do współpracy – do czego, jako adwokaci pozytywnych zmian, serdecznie zachęcamy!

Więcej informacji: 

Nieper, A. S., Beersma, B., Dijkstra, M. T., & van Kleef, G. A. (2022). When and why does gossip increase prosocial behavior?. Current opinion in psychology, 44, 315-320.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.