News
~ 1 287 słów | ~ 9 924 znaki | Czas czytania: 6 minut
Kiedy zagrożenie jednoczy: Rola koalicji i tożsamości grupowej w walce o prawa kobiet
Zmiany dotyczące praw reprodukcyjnych w Polsce i Stanach Zjednoczonych stały się impulsem do masowych protestów. Wydarzenia te zwróciły uwagę na rolę subiektywnego poczucia zagrożenia jako czynnika mobilizującego do aktywności społecznej, a także na znaczenie różnych form współpracy międzygrupowej w tym procesie. W serii pięciu badań dr Anna Potoczek (członkini Zarządu PSPS; Uniwersytet Warszawski) i prof. Marcin Bukowski (członek zwyczajny PSPS; Uniwersytet Jagielloński) wraz z zespołem, analizowali rolę koalicji i rekategoryzacji jako mechanizmów pośredniczących między osobistym poczuciem zagrożenia a intencjami podejmowania działań zbiorowych na rzecz obrony praw reprodukcyjnych.
WPROWADZENIE | Kiedy poczucie kontroli i autonomii jednostki zostaje zagrożone ze względu na jej przynależność grupową (np. ze względu na płeć), a zmiana tej grupy nie jest możliwa lub pożądana, może to wzmacniać motywację do działania na rzecz jej praw. Powstaje jednak pytanie, czy osobiste poczucie zagrożenia może również sprzyjać współpracy międzygrupowej i mobilizować do podejmowania działań zbiorowych, co postanowili zbadać dr Anna Potoczek i prof. Marcin Bukowski wraz z zespołem.
W kontekście ograniczeń praw reprodukcyjnych kobiety doświadczają bezpośredniego zagrożenia, natomiast w przypadku mężczyzn zagrożenie to może mieć charakter pośredni i wynikać raczej z solidarności lub szerszych przekonań dotyczących praw człowieka. Jako sojusznicy mężczyźni mogą wspierać działania kobiet poprzez tworzenie koalicji, czyli podejmowanie wspólnych działań przy jednoczesnym zachowaniu odrębnych tożsamości grupowych. Taka forma współpracy może zwiększać społeczną akceptację protestów, a także wzmacniać normy równości płci i wspierać dobrostan kobiet
Jednocześnie kobiety oraz osoby LGBTIQ+ należą do grup społecznie nieuprzywilejowanych, co może sprzyjać odmiennemu mechanizmowi współpracy. W ich przypadku istotną rolę może odgrywać rekategoryzacja, polegająca na identyfikowaniu się z jedną nadrzędną kategorią obejmującą tożsamości obu grup. Zagrożenia społeczne mogą bowiem zacierać granice między grupami, skłaniając ich członków do postrzegania siebie jako części wspólnej grupy„osób uciskanych”. W efekcie postrzeganie wspólnego losu może sprzyjać wzajemnemu wsparciu kobiet i osób LGBTIQ+ oraz wzmacniać gotowość do wspólnych działań.
HIPOTEZY | Autorzy przewidywali, że wyższy poziom postrzeganego osobistego zagrożenia związanego z ograniczeniami prawa do aborcji będzie powiązany z większą gotowością do angażowania się w działania zbiorowe na rzecz obrony praw reprodukcyjnych. Zakładano również, że postrzeganie współpracy w formie koalicji między kobietami a mężczyznami będzie pośredniczyć w relacji między poczuciem zagrożenia a intencjami działania zbiorowego. W przypadku współpracy między kobietami a osobami LGBTIQ+ przewidywano natomiast, że rolę mediatora pełnić będą zarówno koalicja, jak i rekategoryzacja.
BADANIE 1 | Celem badania 1 była wstępna weryfikacja proponowanego modelu w zróżnicowanej próbie obejmującej osoby o różnych identyfikacjach płciowych. Badanie przeprowadzono w Polsce (N = 310) w czasie trwającego wówczas Strajku Kobiet. Próbę badawczą stanowiło 231 kobiet, 71 mężczyzn oraz 8 osób, które wskazały inną tożsamość płciową lub nie udzieliły odpowiedzi na to pytanie. Osoby badane odpowiadały na pytania obejmujące następujące skale:
Poczucie osobistego zagrożenia wywołane ograniczeniami aborcyjnymi – mierzone 4 twierdzeniami, np. Czuję się zagrożony/a przez ograniczenia w prawie aborcyjnym.
Koalicja międzygrupowa – oceniana za pomocą 3 twierdzeń zaadaptowanych z Bukowski i in. (2024), np. Kobiety i mężczyźni w Polsce powinni współpracować w walce przeciwko ograniczeniom ustawy aborcyjnej.
Rekategoryzacja – mierzona także 3 twierdzeniami zaadaptowanych z Bukowski i in. (2024), np. Kobiety i mężczyźni w Polsce dzielą wspólny los.
Intencje działań zbiorowych – gotowość do udziału w działaniach zbiorowych przeciwko ograniczeniom aborcyjnym oceniana za pomocą 4 twierdzeń, np. Jeśli będzie to możliwe, wezmę udział w proteście przeciwko zakazowi aborcji.
WYNIKI | Zgodnie z hipotezami, poczucie osobistego zagrożenia wywołane ograniczeniami aborcyjnymi wiązało się z większą gotowością do angażowania się w działania zbiorowe na rzecz obrony praw reprodukcyjnych. Koalicja między kobietami a mężczyznami, ale nie rekategoryzacja, pełniła rolę zmiennej pośredniczącej w relacji między poczuciem zagrożenia a intencjami działań zbiorowych (zob. Rysunek 1).
Rysunek 1. Analiza mediacji między poczuciem osobistego zagrożenia wywołanym ograniczeniami w prawie aborcyjnym a intencjami działań zbiorowych w próbie polskiej.
BADANIA 2A-B | W kolejnych dwóch badaniach sprawdzano założenia modelu na próbach osób o jednorodnej identyfikacji płciowej i wspierających trwający wówczas Strajk Kobiet w Polsce. W związku z tym badanie 2A przeprowadzono wśród kobiet (N = 462), analizując koalicję i rekategoryzację w relacji z mężczyznami oraz osobami LGBTIQ+. Z kolei badanie 2B przeprowadzono wśród mężczyzn (N = 255), koncentrując się na koalicji i rekategoryzacji w relacji z kobietami. Badania 2A i 2B przeprowadzono w Polsce, wykorzystując te same miary co w badaniu 1, dostosowane do analizowanego kontekstu.
WYNIKI | BADANIE 2A | Podobnie jak w badaniu 1, wśród kobiet koalicja z mężczyznami, ale nie rekategoryzacja, pełniła rolę zmiennej pośredniczącej w relacji między poczuciem osobistego zagrożenia wywołanego ograniczeniami w prawie aborcyjnym a gotowością do angażowania się w działania zbiorowe na rzecz obrony praw reprodukcyjnych. Natomiast w przypadku współpracy z osobami LGBTIQ+ zarówno koalicja, jak i rekategoryzacja pełniły funkcję mediatorów — wyższy poziom poczucia zagrożenia wiązał się z większą gotowością do podejmowania działań zbiorowych poprzez oba te mechanizmy (zob. Rysunek 2).
WYNIKI | BADANIE 2B | Analiza danych badania przeprowadzonego wśród mężczyzn replikowała wzór wyników uzyskanych w badaniu 1. Koalicja z kobietami, a nie rekategoryzacja z nimi, była zmienną pośredniczącą pomiędzy poczuciem osobistego zagrożenia wywołanego ograniczeniami aborcyjnymi a gotowością do angażowania się w działania zbiorowe na rzecz obrony praw reprodukcyjnych.
Rysunek 2. Analiza mediacji między poczuciem osobistego zagrożenia wywołanym ograniczeniami w prawie aborcyjnym a intencjami działań zbiorowych wśród kobiet w Polsce.
BADANIA 3A-B | Badania przeprowadzone w Polsce powtórzono w kontekście amerykańskim, zgodnie z wcześniejszym schematem projektu. Badania 3A–3B zrealizowano w Stanach Zjednoczonych w czerwcu 2022 roku, niedługo po wybuchu masowych protestów przeciwko spodziewanej decyzji Sądu Najwyższego o unieważnieniu wyroku Roe v. Wade — przełomowego orzeczenia z 1973 roku, które ustanawiało konstytucyjne prawo do aborcji.
W badaniu 3A uczestniczyły kobiety (N = 289), analizowano w nim koalicję i rekategoryzację w relacji z mężczyznami oraz osobami LGBTIQ+. Badanie 3B przeprowadzono wśród mężczyzn (N = 333), koncentrując się na koalicji i rekategoryzacji z grupą kobiet. W obu badaniach uczestniczyły wyłącznie osoby wspierające protesty.
WYNIKI |BADANIE 3A | W próbie kobiet ze Stanów Zjednoczonych ani rekategoryzacja, ani koalicja z mężczyznami nie pełniły roli mediatorów w relacji między poczuciem osobistego zagrożenia wywołanego ograniczeniami aborcyjnymi a gotowością do angażowania się w działania zbiorowe na rzecz obrony praw reprodukcyjnych. Natomiast w odniesieniu do osób LGBTIQ+ jedynie koalicja z tą grupą pośredniczyła w związku między poczuciem osobistego zagrożenia a intencjami działań zbiorowych.
WYNIKI | BADANIE 3B | Wyniki analiz przeprowadzonych w próbie mężczyzn w Stanach Zjednoczonych zreplikowały wzorzec uzyskany w kontekście polskim. Jedynie koalicja, ale nie rekategoryzacja, z kobietami była istotnym mediatorem w relacji między poczuciem osobistego zagrożenia wywołanym ograniczeniami w prawie aborcyjnym a gotowością do angażowania się w działania zbiorowe na rzecz obrony praw reprodukcyjnych.
PODSUMOWANIE | Pięć przedstawionych badań konsekwentnie wskazuje, że kluczową rolę w mobilizacji do działań zbiorowych odgrywa postrzegane osobiste zagrożenie wynikające z ograniczeń prawa do aborcji. Znaczenie form współpracy międzygrupowej, pełniących rolę mediatorów między poczuciem zagrożenia a działaniem, okazało się zależne od kontekstu społeczno-kulturowego.
W Polsce, gdzie ruch feministyczny jest relatywnie słabiej ugruntowany, koalicje kobiet z mężczyznami sprzyjają intencjom podejmowania działań zbiorowych, prawdopodobnie ze względu na ich strategiczną wartość w osiąganiu celów. W Stanach Zjednoczonych, gdzie tradycja ruchów feministycznych jest dłuższa i silniejsza, taka zależność nie występuje — kobiety mogą postrzegać działania kolektywne jako możliwe bez wsparcia mężczyzn. Jednocześnie w obu krajach współpraca kobiet z osobami LGBTIQ+ wspiera mobilizację zbiorową, choć w USA, w odróżnieniu od Polski, ich rola ogranicza się głównie do form koalicyjnych, a nie rekategoryzacyjnych.
Z perspektywy grup uprzywilejowanych (mężczyzn) z obu państw to właśnie gotowość do tworzenia koalicji — a nie rekategoryzacja — wyjaśnia związek między poczuciem zagrożenia a zaangażowaniem w działania na rzecz praw reprodukcyjnych. Wskazuje to, że współpraca oparta na zachowaniu odrębności grup może być bardziej efektywna w mobilizowaniu do działania niż dążenie do tworzenia jednej, wspólnej tożsamości. Koalicje wydają się szczególnie istotne, ponieważ umożliwiają współdziałanie przy jednoczesnym uznaniu różnic między grupami, co sprzyja współpracy opartej na zasadach równości, ale jednocześnie bardziej strategicznej.
Views: 15