News
~ 862 słowa | ~ 6 969 znaków | Czas czytania: 4 minuty
Dogmatyzm jako poznawcze źródło prawicowego i lewicowego autorytaryzmu
Czy osoby autorytarne są zawsze przywiązane do określonych poglądów, czy raczej ich sposób myślenia pozostaje względnie stały, a treść przekonań może się zmieniać? Czy zatem istnieje wyłącznie autorytaryzm prawicowy, czy także jego lewicowy odpowiednik? Na te pytania poszukiwali odpowiedzi członek zwyczajny PSPS, prof. Piotr Radkiewicz z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego oraz Pamela Kozioł z Polskiej Akademii Nauk.
Piotr Radkiewicz 
Pamela Kozioł
WPROWADZENIE | Koncepcja osobowości autorytarnej, wprowadzona przez Theodora Adorno w 1950 roku, miała wyjaśniać poparcie dla faszyzmu, wskazując na zespół cech obejmujących posłuszeństwo wobec autorytetów, przywiązanie do tradycyjnych norm oraz wrogość wobec ich odstępstw. W późniejszych badaniach Robert Altemeyer rozwinął to podejście, proponując pojęcie prawicowego autorytaryzmu (RWA), które podkreśla szczególną rolę tradycjonalizmu oraz podporządkowania się autorytetowi. Jednocześnie coraz częściej zwraca się uwagę na istnienie analogicznych tendencji po stronie lewicowej (LWA), co sugeruje, że autorytaryzm nie musi być ograniczony do jednego krańca spektrum politycznego. W takim ujęciu kluczowe może być nie tyle to, gdzie lokują się przekonania jednostki, lecz jak bardzo są one skrajne. Prof. Piotr Radkiewicz i Pamela Kozioł proponują, że istotnym czynnikiem wyjaśniającym ten proces jest dogmatyzm.
Dogmatyzm może być rozumiany jako względnie stała dyspozycja poznawcza charakteryzująca się sztywnością myślenia, zamknięciem na nowe informacje i potrzebą jednoznaczności. Ideologia stanowi natomiast zmienną treść tych przekonań. Takie rozróżnienie pozwala oddzielić poznawcze i ideologiczne komponenty autorytaryzmu oraz wspiera koncepcję jego polimorficznej natury.
HIPOTEZY | Badacze przewidywali, że autorytaryzm ma charakter polimorficzny — oznacza to, że jego struktura poznawcza (dogmatyzm) pozostaje względnie stabilna, podczas gdy ideologiczna treść przekonań może się różnić. W związku z tym zakładano, że dogmatyzm stanowi uniwersalny predyktor wszystkich form autorytaryzmu, niezależnie od ich treści ideologicznej, natomiast specyficzna treść światopoglądowa będzie dodatkowo różnicować autorytaryzm prawicowy i lewicowy. Ponadto oczekiwano, że dogmatyzm będzie dodatnio związany z różnymi aspektami autorytaryzmu prawicowego, podczas gdy jego związek z autorytaryzmem lewicowym może mieć bardziej złożony charakter i ujawniać się wyraźniej po uwzględnieniu przeciwstawnych orientacji ideologicznych.
METODA | Badanie przeprowadzono na próbie dorosłych mieszkańców Polski (N = 579) z wykorzystaniem panelu badawczego. Osoby badane oceniały, w jakim stopniu zgadzają się z szeregiem twierdzeń zwalidowanych skal.
Lewicowy autorytaryzm (LWA) – mierzono za pomocą 30 twierdzeń narzędzia autorstwa Costello i in. (2022), np. W głębi duszy praktycznie wszyscy konserwatyści są rasistami, seksistami i homofobami.
Prawicowy autorytaryzm (RWA) – mierzono za pomocą 12 twierdzeń narzędzia autorstwa Altemayera (1996), np. To, czego nasz kraj naprawdę potrzebuje zamiast większej liczby ‘praw obywatelskich’, to porządna dawka surowego prawa i porządku.
Grupowy autorytaryzm (GA) – osoby badane proszono o wyobrażenie sobie grupy działającej zgodnie z idealnymi zasadami, a następnie o ocenienie w jaki sposób taka grupa powinna być zorganizowana korzystajac z 12 twierdzen skali Stellmacher i Petzel (2005), np. Członek tej grupy musi zawsze przestrzegać zasad obowiązujących w tej grupie.
Dogmatyzm – był oceniany za pomocą 8 twierdzeń skali Stanovich i West (2007), np. Niektóre przekonania są zbyt ważne, by z nich zrezygnować, bez względu na to, jak dobre argumenty można przeciwko nim przedstawić.
Przekonania skrajnie prawicowe – przekonania tradycjonalistyczno-konserwatywnej ideologii prawicowej dostosowane do polskiego kontekstu mierzono 10 twierdzeniami Wojciszke (2010),
np. Polska powinna bronić się przed napływem wzorców i zwyczajów obcych naszej kulturze narodowej.Przekonania skrajnie prawicowe – do oceny poziomu akceptacji zestawu 14 radykalnych progresywnych postulatów i przekonań posłużono się skalą Szumlewicza (2022),
np. Polska powinna bronić się przed napływem wzorców i zwyczajów obcych naszej kulturze narodowej.
WYNIKI | Wyniki potwierdziły założenie o rozdzieleniu formy i treści przekonań. Dogmatyzm okazał się istotnym predyktorem autorytaryzmu prawicowego, lewicowego oraz grupowego. Sugeruje to, że osoby o wysokiej sztywności poznawczej mogą przyjmować różne systemy przekonań, o ile zapewniają one spójność i jednoznaczność poznawczą.
Ponadto wykazano, że autorytaryzm lewicowy był dodatnio związany z przekonaniami skrajnie lewicowymi i ujemnie z przekonaniami skrajnie prawicowymi, natomiast autorytaryzm prawicowy — dodatnio ze skrajnymi przekonaniami prawicowymi i ujemnie ze skrajnymi przekonaniami lewicowymi. Autorytaryzm grupowy nie był przewidywany przez zmienne światopoglądowe.
Zaobserwowano także istotne interakcje, w których rolę moderatora odgrywały przekonania skrajnie prawicowe. Związek między dogmatyzmem a autorytaryzmem lewicowym nasilał się wraz ze wzrostem tych przekonań, natomiast relacja między dogmatyzmem a autorytaryzmem prawicowym była najsilniejsza przy ich niskim poziomie i słabła wraz z ich wzrostem (zob. Rysunek 1). Wyniki te wskazują, że związek między poznawczym komponentem autorytaryzmu a jego treścią ideologiczną ma charakter złożony i wykracza poza prosty efekt dopasowania.
Rysunek 1. Skrajnie prawicowe przekonania jako moderator relacji między dogmatyzmem a autorytaryzmem.
Dogmatyzm okazał się także istotnym predyktorem nieideologicznych komponentów zarówno autorytaryzmu prawicowego, jak i lewicowego, co wskazuje na jego uniwersalny charakter. Jednocześnie jego związek z komponentami ideologicznymi był silny w przypadku przekonań skrajnie prawicowych, lecz słaby w odniesieniu do przekonań skrajnie lewicowych. Dodatkowe analizy ujawniły istotny efekt supresji, sugerujący, że relacja między dogmatyzmem a lewicową treścią ideologiczną staje się wyraźna dopiero po uwzględnieniu przeciwstawnych orientacji światopoglądowych.
PODSUMOWANIE | Wyniki badania wskazują, że autorytaryzm ma charakter polimorficzny, łącząc względnie stałą formę poznawczą z różnorodną treścią ideologiczną. Dogmatyzm okazał się uniwersalnym predyktorem nieideologicznych komponentów autorytaryzmu, co sugeruje, że sztywność poznawcza stanowi jego wspólne podłoże, niezależne od orientacji politycznej. Jednocześnie treść ideologiczna różnicuje kierunek i siłę tych postaw — autorytaryzm prawicowy i lewicowy wiążą się z odpowiadającymi im skrajnymi przekonaniami, przy jednoczesnych relacjach ujemnych wobec ideologii przeciwnej.
Badanie pokazuje, że kluczowe dla zrozumienia postaw autorytarnych jest rozróżnienie między sposobem myślenia (dogmatyzmem) a treścią przekonań (ideologią). Taka perspektywa pozwala lepiej wyjaśniać, dlaczego podobne cechy psychologiczne mogą prowadzić do odmiennych światopoglądów. Wyniki wspierają hipotezę, że to nie konkretne poglądy, lecz sposób ich przetwarzania i utrzymywania stanowi fundament autorytaryzmu.
Zdjęcie Makhbubakhon Ismatova z iStock
Views: 23