News

~ 1 457 słowa | ~ 10 090 znaków | Czas czytania: 7 minut

„Zmiany klimatu są realne, ale…” – siedem argumentów, które opóźniają działanie

Zmiany klimatu są realne, ale.. „inne kraje też powinny coś zrobić”, „technologia rozwiąże problem za nas”, „na skuteczne działania jest już za późno”. Tego typu przekonania nie negują istnienia kryzysu klimatycznego, ale mogą skutecznie opóźniać działania na rzecz ochrony klimatu. Dr Adrian Wójcik (członek Zarządu PSPS; Uniwersytet Mikołaja Kopernika), dr Michał Główczewski (członek zwyczajny PSPS; Uniwersytet Mikołaja Kopernika) oraz prof. Taciano Milfont (University of Waikato) opracowali narzędzie do pomiaru opóźniactwa klimatycznego i zidentyfikowali siedem najczęściej występujących narracji uzasadniających odkładanie działań klimatycznych.

Adrian WójcikMichał Główczewski Taciano Milfont

WPROWADZENIE | Debata publiczna na temat tego, czy zmiany klimatu występują, czy nie, wciąż trwa. Jednak coraz mniej uwagi poświęca się bezpośredniemu negowaniu istnienia zmian klimatu, a coraz większego znaczenia nabierają narracje, które nie kwestionują samego problemu, lecz podważają potrzebę, sens lub skuteczność podejmowania zdecydowanych działań prośrodowiskowych. Ta nowa forma narracji – opóźniactwo klimatyczne – obejmuje m.in. przerzucanie odpowiedzialności na innych, przekonanie, że problem rozwiążą przyszłe technologie, podkreślanie kosztów polityk klimatycznych czy fatalizm klimatyczny. Taka postawa stanowi poważne wyzwanie dla podejmowania skutecznych działań na rzecz ograniczania zmian klimatu.

W swoich badaniach dr Adrian Wójcik, dr Michał Główczewski i prof. Taciano Milfont opracowali narzędzie do pomiaru przekonań związanych z opóźniactwem klimatycznym (Climate Delayism Inventory). Badacze sprawdzili także, czy zgodnie z teorią osoby przejawiające opóźniactwo klimatyczne nie zaprzeczają zmianom klimatu oraz czy są świadome postawy wobec wpływu ludzi na zmiany klimatu przedstawianej przez naukowców. Ponadto postanowili zmierzyć, jak opóźniactwo klimatyczne wiąże się z poglądami politycznymi oraz poparciem dla polityk i zachowaniami prośrodowiskowymi.

HIPOTEZY | Przewidywano, że stworzona wielowymiarowa struktura skali opóźniactwa klimatycznego będzie podobna w różnych krajach, co potwierdzi międzykulturową trafność narzędzia. Autorzy hipotetyzowali, że przekonania związane z opóźniactwem klimatycznym będą występować również u osób uznających realność zmian klimatycznych. Ponadto przewidywano, że wyższy poziom opóźniactwa klimatycznego będzie związany z bardziej prawicową orientacją polityczną, a także niższym poparciem dla polityk prośrodowiskowych i mniejszym zaangażowaniem w działania prośrodowiskowe.

BADANIE 1 | Badanie 1 zostało przeprowadzone na dwóch reprezentatywnych grupach narodowych – w Polsce (N = 536) oraz Wielkiej Brytanii (N = 502). Jego celem było sprawdzenie, czy opracowane przez autorów narzędzie trafnie mierzy formy opóźniactwa klimatycznego opisane w koncepcji Lamb i in. (2020). Wyróżniono siedem wymiarów opóźniactwa klimatycznego, z których każdy zawierał cztery twierdzenia:

(1) Indywidualizm (individualism), np. Aby przeciwdziałać zmianom klimatu, jednostki powinny podejmować odpowiednie decyzje jako konsumenci.
(2) Wymówka „jazdy na gapę”(free rider), np. Jeśli nasz kraj przyjmie politykę mającą na celu ograniczenie emisji, inne kraje aktywnie to wykorzystają na naszą niekorzyść.
(3) Optymizm technologiczny (technological optimism), np. Rozwój nowoczesnych technologii pozwoli ludzkości poradzić sobie z zagrożeniami klimatycznymi.
(4) Dużo mówienia, mało działania (all talk), np. Inne kraje powinny brać z nas przykład w zakresie przeciwdziałania zmianom klimatu.
(5) Przekonania o roli paliw kopalnych (fossil fuels), np. Paliwa kopalne nie są aż tak szkodliwe, jeśli korzysta się z nich w sposób rozsądny i racjonalny.
(6) Odwoływanie się do sprawiedliwości społecznej (appeal to social justice), np. Najubożsi staną się ofiarami polityk wprowadzanych w ramach przeciwdziałania zmianom klimatu.
(7) Fatalizm klimatyczny (doomism), np. Jest już za późno, aby próbować ograniczyć zmiany klimatu.

Ponadto zbadano związek opóźniactwa klimatycznego z m.in.:

Sceptycyzmem wobec antropogenicznych zmian klimatu – który mierzono za pomocą pytania: Która z poniższych odpowiedzi jest najbliższa Twojej opinii na temat przyczyn zmian klimatu? Odpowiedzi udzielano na skali, na której niższe wartości oznaczały większy sceptycyzm wobec antropogenicznego charakteru zmian klimatu, 0 – nie ma czegoś takiego jak zmiany klimatu – 5 – zmiany klimatu zachodzą wyłącznie z powodu działalności człowieka.
Postrzeganiem konsensus naukowego dotyczącego zmian klimatu – który mierzono pytaniem: Jaki odsetek naukowców zajmujących się klimatem, według Twojej wiedzy, uważa, że zmiany klimatu spowodowane przez człowieka rzeczywiście zachodzą? Odpowiedzi wskazywano na skali od 0% do 100%.
Orientacją polityczną – którą mierzono za pomocą pytania: W dyskusjach politycznych często mówi się o lewicy i prawicy. Jak ogólnie umiejscowił(a)by Pan(i) swoje poglądy polityczne na tej skali? Odpowiedzi udzielano na skali, na której 1 oznaczało poglądy lewicowe, a 7 – poglądy prawicowe.

WYNIKI | Analiza statystyczna potwierdziła poprawność struktury narzędzia i jej dopasowanie zarówno w grupie polskiej, jak i brytyjskiej. Przeprowadzono także analizę sprawdzającą, czy poziom poparcia dla poszczególnych narracji opóźniactwa klimatycznego różnił się od poziomu neutralnego (odpowiedź 4 – ani się zgadzam, ani się nie zgadzam).

Wyniki wskazały, że zarówno wśród polskich, jak i brytyjskich osób badanych powyżej poziomu neutralnego znalazły się dwa wymiary opóźniactwa klimatycznego- indywidualizm oraz optymizm technologiczny (zob. Rysunek 1). Polacy częściej niż Brytyjczycy popierali natomiast przekonania związane ze sprawiedliwością społeczną oraz traktowaniem paliw kopalnych jako części rozwiązania problemu klimatycznego.

Z kolei „dużo mówienia, mało działania” oraz fatalizm klimatyczny zarówno w Polsce, jak i w Wielkiej Brytanii osiągnęły wyniki istotnie poniżej punktu neutralnego. Oznacza to, że osoby badane w większości nie zgadzały się z tymi przekonaniami. Brytyjczycy nie zgadzali się również z poglądem, że działania ich państwa na rzecz ograniczenia emisji zostaną wykorzystane przez inne kraje na jego niekorzyść (wymówka „jazdy na gapę”).

Rysunek 1. Porównanie średnich poziomów poparcia dla poszczególnych wymiarów opóźniactwa klimatycznego w badanych krajach.

Zgodnie z przewidywaniami, w większości wymiarów wyższe poparcie dla opóźniactwa klimatycznego wiązało się z bardziej prawicowymi poglądami politycznymi. Wyjątkiem, zarówno w Polsce, jak i w Wielkiej Brytanii, był indywidualizm, który nie wykazywał związku z orientacją polityczną. W Wielkiej Brytanii niezwiązany z poglądami politycznymi był również optymizm technologiczny.

Podobny wzór zależności zaobserwowano w przypadku sceptycyzmu wobec antropogenicznych zmian klimatu oraz postrzeganego konsensusu naukowego dotyczącego ich przyczyn. W Polsce indywidualizm nie wiązał się z żadną z tych zmiennych. Optymizm technologiczny był natomiast związany z silniejszym przekonaniem o znaczącej roli człowieka w powodowaniu zmian klimatu oraz z wyższym postrzeganym konsensusem naukowym w tej kwestii. W Wielkiej Brytanii optymizm technologiczny nie był związany ze sceptycyzmem wobec antropogenicznych zmian klimatu, ale wiązał się z wyższym postrzeganym konsensusem naukowym. Pozostałe wymiary opóźniactwa klimatycznego wiązały się z większym sceptycyzmem wobec antropogenicznego charakteru zmian klimatu oraz niższym postrzeganiem konsensusu naukowego. Wyniki te pokazują, że uznawanie znaczącej roli człowieka w zmianach klimatu oraz świadomość konsensusu naukowego nie wykluczają jednocześnie popierania przekonań związanych z opóźniactwem klimatycznym.

BADANIE 2 | Badanie 2 przeprowadzono wśród mieszkańców Stanów Zjednoczonych (N = 1496). Jego celem było sprawdzenie, czy struktura skali odtwarza się w innym kontekście kulturowym, oraz analiza związku opóźniactwa klimatycznego z takimi miarami jak m.in.:

Orientacja polityczna – mierzona za pomocą 2 pytań: W dyskusjach politycznych często mówi się o lewicy i prawicy/ liberałach i konserwatystach. Jak ogólnie umiejscowił(a)by Pan(i) swoje poglądy polityczne na tej skali? Odpowiedzi udzielano na skali, gdzie 1 oznaczało poglądy lewicowe/bardzo liberalne, a 7 poglądy prawicowe/bardzo konserwatywne.
Poparcie dla polityk klimatycznych – mierzone za pomocą 9 pozycji narzędzia autorstwa Stanley i in. (2025), np. Popieram podwyższenie podatków od emisji dwutlenku węgla nakładanych na paliwa kopalne.
Intencje obywatelskiego zaangażowania ekologicznego– ocenione za pomocą 12 pozycji autorstwa Bain i in. (2012), np. Przekażę pieniądze organizacji ekologicznej.
Intencje zachowań w sferze osobistej – ocenione za pomocą 12 pozycji autorstwa Bain i in. (2012), np. Ograniczę korzystanie z samochodu.

WYNIKI | Analiza danych ze Stanów Zjednoczonych potwierdziła strukturę skali uzyskaną w badaniu 1. Podobnie jak w badaniach przeprowadzonych w Polsce i Wielkiej Brytanii, osoby badane najsilniej popierały przekonania opóźniactwa klimatycznego w wymiarach indywidualizmu i optymizmu technologicznego (zob. Rysunek 1).
Analizy przewidujące poparcie dla polityk klimatycznych oraz indywidualnego i obywatelskiego zaangażowania ekologicznego wykazały, że osoby o bardziej lewicowych poglądach politycznych częściej deklarowały poparcie tych polityk oraz większą gotowość do angażowania się.

Ponadto, podobnie jak w badaniu 1, wyniki sugerują, że narracje oparte na indywidualizmie i optymizmie technologicznym mogą opierać się na odmiennych mechanizmach psychologicznych niż pozostałe wymiary opóźniactwa klimatycznego. Wyższy poziom indywidualizmu wiązał się bowiem z większym zaangażowaniem we wszystkie trzy analizowane obszary działań proekologicznych. Z kolei optymizm technologiczny był związany z większym poparciem dla polityk klimatycznych.

Odmienny wzorzec zależności odnotowano dla przekonań dotyczących roli paliw kopalnych, które wiązały się z niższym poparciem dla systemowych polityk ochrony środowiska oraz rzadszym podejmowaniem zachowań proekologicznych. Dodatkowo przekonanie, że podejmowane obecnie działania klimatyczne są wystarczające (Dużo mówienia, mało działania), było związane z niższym poziomem zarówno osobistego, jak i obywatelskiego zaangażowania w działania proekologiczne.

PODSUMOWANIE | Przedstawione badania wskazują, że współczesną przeszkodą dla działań klimatycznych nie jest wyłącznie klasyczne negowanie zmian klimatu, lecz także bardziej subtelne narracje uzasadniające opóźnianie działań. Wyniki pokazują, że przekonania związane z opóźniactwem klimatycznym są rozpowszechnione społecznie i mogą współwystępować z uznawaniem realności kryzysu klimatycznego. Ponadto są one powiązane z ogólną orientacją polityczną, a nie wyłącznie z postawami wobec zmian klimatu. Oznacza to, że skuteczna komunikacja klimatyczna powinna przeciwdziałać nie tylko negowaniu zmian klimatu, lecz także narracjom podważającym potrzebę zdecydowanych działań.

Szczególnie interesujące okazały się wyniki dotyczące indywidualizmu i optymizmu technologicznego. W przeciwieństwie do pozostałych wymiarów opóźniactwa klimatycznego wiązały się one z większym poparciem dla polityk klimatycznych i działań prośrodowiskowych. Interpretacja tych rezultatów wymaga jednak ostrożności. Z jednej strony mogą one świadczyć o większej gotowości do angażowania się w działania na rzecz klimatu, z drugiej strony wcześniejsze badania sugerują, że koncentracja na rozwiązaniach indywidualnych i technologicznych może osłabiać poparcie dla zmian systemowych. Wyniki te wpisują się w debatę dotyczącą przenoszenia odpowiedzialności za przeciwdziałanie zmianom klimatu na jednostki zamiast na instytucje i podmioty gospodarcze.

✍️ ORYGINALNY TEKST Wójcik, A. D., Główczewski, M., & Milfont, T. L. (2026). Delay Means Death: Development of a Scale to Measure Public Support or Rejection of Climate Delay Discourses. Journal of Environmental Psychology, artykuł 103168.

Zdjęcie deagreez z Adobe Stock