News

~ 1 085 słów | ~ 8 553 znaków | Czas czytania: 5 minut

Myślenie o przyszłości czy troska o innych? Co bardziej sprzyja działaniom prośrodowiskowym?

Zmiany klimatu należą do największych wyzwań współczesnego świata, jednak efekty działań na rzecz ochrony środowiska często stają się widoczne dopiero po wielu latach. Co sprawia, że jedni angażują się w działania prośrodowiskowe bardziej niż inni? Czy decyduje o tym troska o wspólne dobro, wyznawane wartości moralne, czy może perspektywa czasowa? Odpowiedzi na te pytania poszukali dr Iwona Nowakowska (członkini zwyczajna PSPS; Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej) i prof. Michael Rönnlund (Umeå University), analizując dane z polsko-szwedzkiej grupy badanych.

Badanie stanowiące podstawę artykułu zostało zrealizowane dzięki finansowaniu Grantu Badawczego PSPS (edycja 2022).

Iwona Nowakowska Michael Rönnlund

WPROWADZENIE | Działania prośrodowiskowe często wymagają od nas rezygnacji z natychmiastowych korzyści na rzecz efektów, które pojawią się dopiero w przyszłości. Niektóre z nich, takie jak oszczędzanie energii elektrycznej czy ograniczanie marnowania żywności, przynoszą nie tylko korzyści środowiskowe, ale także wymierne oszczędności dla domowego budżetu. W przypadku innych zachowań – ograniczania zakupów odzieży, rzadszego podróżowania samolotem czy zmniejszenia spożycia mięsa, korzyści osobiste są mniej oczywiste, a większą rolę mogą odgrywać czynniki psychologiczne. To właśnie indywidualnym cechom, takim jak orientacja społeczna, fundamenty moralne oraz perspektywa czasowa, w kontekście zachowań prośrodowiskowych przyjrzeli się dr Iwona Nowakowska i prof. Michael Rönnlund.

Orientacja społeczna opisuje, w jakim stopniu ludzie, podejmując decyzje, uwzględniają dobro innych osób, a nie wyłącznie własne korzyści. Osoby bardziej nastawione na współpracę i wzajemność częściej biorą pod uwagę konsekwencje swoich działań dla innych, nawet jeśli wymaga to rezygnacji z części własnych korzyści. Taki sposób myślenia może sprzyjać również działaniom prośrodowiskowym, ponieważ wiele z nich służy dobru wspólnemu i przynosi efekty wykraczające poza interes pojedynczej osoby. Podobną rolę mogą odgrywać fundamenty moralne, czyli podstawowe intuicje i wartości, które wpływają na to, jak oceniamy zachowania jako właściwe lub niewłaściwe. Fundamenty indywidualizujące koncentrują się na trosce o innych oraz sprawiedliwości, natomiast fundamenty wiążące odnoszą się do lojalności wobec grupy, szacunku dla autorytetów oraz przekonań związanych z czystością i świętością. O ile orientacja społeczna mówi przede wszystkim o tym, czy uwzględniamy dobro innych, o tyle fundamenty moralne pomagają zrozumieć, dlaczego określone działania postrzegamy jako dobre lub złe.

Badacze uwzględnili również perspektywę czasową, czyli sposób, w jaki ludzie postrzegają przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Szczególne znaczenie dla zachowań prośrodowiskowych może mieć perspektywa czasowa przyszłościowa – skłonność do planowania i uwzględniania długoterminowych konsekwencji własnych decyzji. Osoby bardziej skoncentrowane na przyszłości mogą być bardziej gotowe podejmować działania, których efekty nie są natychmiastowe, ale przynoszą korzyści w dłuższej perspektywie. Jednocześnie autorzy założyli, że znaczenie perspektywy czasowej może zależeć od szerszego kontekstu społecznego oraz od systemu wartości wyznawanego przez jednostkę. Dlatego porównali mieszkańców Polski i Szwecji, krajów różniących się zarówno historią polityki środowiskowej, jak i poziomem społecznego zaangażowania w kwestie ekologiczne. Pozwoliło to sprawdzić, czy związki między myśleniem o przyszłości, wartościami społecznymi i zachowaniami prośrodowiskowymi przyjmują podobny charakter w odmiennych kontekstach kulturowych.

HIPOTEZY | Badacze przewidywali, że orientacja społeczna będzie dodatnio związana z zachowaniami prośrodowiskowymi oraz intencją ich podejmowania. Oczekiwali również, że indywidualizujące fundamenty moralne (związane z troską o innych i sprawiedliwością) będą sprzyjać zachowaniom prośrodowiskowym, natomiast wiążące fundamenty moralne (odnoszące się do lojalności wobec grupy, autorytetu i świętości) będą z nimi związane negatywnie.
Przewidywano także różnice między krajami – w Polsce wpływ perspektywy przyszłościowej będzie widoczny głównie u osób o wysokiej orientacji społecznej, natomiast w Szwecji niezależnie od poziomu tej orientacji. Ponadto w sposób eksploracyjny analizowano, czy perspektywa postrzegania czasu wiąże się z zachowaniami oraz intencjami prośrodowiskowymi.

METODA | Badanie przeprowadzono za pośrednictwem platformy badawczej Prolific. Wzięło w nim udział 301 osób: 150 z Polski (w wieku 18–57 lat) oraz 151 ze Szwecji (w wieku 18–63 lat). Osoby badane odpowiadały na pytania demograficzne oraz obejmujące następujące zmienne:

Orientacja społeczna – mierzona za pomocą gry dekompozycyjnej (Murphy i in., 2011), w której uczestnicy sześciokrotnie decydowali o podziale środków finansowych między siebie a nieznaną osobę. Pozwalało to określić, w jakim stopniu kierują się własnym interesem, a w jakim dobrem innych.

Fundamenty moralne – oceniane za pomocą 30 twierdzeń zaadaptowanych z Graham i in. (2011). Kwestionariusz mierzył dwa rodzaje fundamentów moralnych: indywidualizujące (troska/krzywda, sprawiedliwość/oszustwo), np. Przy ocenie czyjegoś zachowania jako dobre lub złe jak ważny jest dla Pani/Pana fakt czy ktoś ucierpiał emocjonalnie; oraz fundamenty wiążące (lojalność/zdrada, autorytet/kwestionowanie władzy, świętość/degradacja), np. Przy ocenie czyjegoś zachowania jako dobre lub złe jak ważny jest dla Pani/Pana fakt czy ktoś okazał brak szacunku dla władzy.

Perspektywa czasowa – mierzona trzema podskalami Inwentarza Perspektywy Czasowej
(Zimbardo i Boyd, 1999): perspektywą przyszłościową (13 twierdzeń), np. Kiedy chcę coś osiągnąć, wyznaczam sobie cele i zastanawiam się, jak je osiągnąć; teraźniejszością hedonistyczną (15 twierdzeń), np. Działam pod wpływem chwili; oraz teraźniejszością fatalistyczną (9 twierdzeń), np. Co ma być, to będzie, więc nie ma wielkiego znaczenia, jakie działania podejmę.

Zachowania prośrodowiskowe – osoby badane wskazywały, jak często w ciągu ostatnich sześciu miesięcy podejmowały wymienione 7 działań prośrodowiskowych, np. wybieranie produktów lokalnych zamiast produktów importowanych.

Intencje podejmowania zachowań prośrodowiskowych – osoby badane oceniały również, na ile są gotowe podejmować te same 7 działań w ciągu kolejnych sześciu miesięcy, np. wybieranie produktów lokalnych zamiast produktów importowanych.

WYNIKI | Analiza danych wskazała, że związek między orientacją społeczną a zachowaniami prośrodowiskowymi zależy od poziomu perspektywy czasowej przyszłościowej. Orientacja na przyszłość wiązała się z częstszym podejmowaniem zachowań prośrodowiskowych w ciągu ostatnich 6 miesięcy wyłącznie u osób o niskim poziomie orientacji społecznej, czyli bardziej skoncentrowanych na własnym interesie. Natomiast u osób o przeciętnym lub wysokim poziomie orientacji na społecznej zależność ta nie wystąpiła (zob. Rysunek 1).

Rysunek 1. Interakcja perspektywy czasowej przyszłościowej i orientacji społecznej w przewidywaniu zachowań prośrodowiskowych.

Badanie pokazało również, że więcej zachowań prośrodowiskowych oraz silniejsze intencje podejmowania takich działań deklarowały osoby starsze oraz osoby o wyższym poziomie indywidualizujących fundamentów moralnych. Oznacza to, że osoby, dla których szczególnie ważne są wartości związane z troską o innych i sprawiedliwością, częściej podejmują działania na rzecz środowiska i deklarują większą gotowość do robienia tego w przyszłości. Wiążące fundamenty moralne oraz orientacja na teraźniejszość nie były istotnie związane z zachowaniami prośrodowiskowymi.

Wbrew przewidywaniom autorów nie stwierdzono różnic między Polską a Szwecją. Zależność między orientacją na przyszłość, orientacją na wartości społeczne i zachowaniami prośrodowiskowymi miała podobny charakter w obu krajach.

PODSUMOWANIE | Badanie pokazuje, że osoby kierujące się dobrem wspólnym są skłonne podejmować działania prośrodowiskowe niezależnie od tego, jak silnie koncentrują się na przyszłości. W ich przypadku motywacja do ochrony środowiska wydaje się już stosunkowo silna. Z kolei wśród osób bardziej nastawionych na własne korzyści myślenie o długoterminowych konsekwencjach własnych działań może stanowić dodatkową zachętę do bardziej ekologicznych wyborów.
Wyniki wskazują również, że osoby starsze częściej deklarują zachowania prośrodowiskowe, co może oznaczać, że ich doświadczenia i nawyki stanowią cenne źródło dobrych praktyk dla młodszych pokoleń. Na podstawie uzyskanych wyników autorzy wskazują, że skuteczne kampanie społeczne powinny być dostosowane do różnych motywacji odbiorców, zamiast opierać się na jednym, uniwersalnym przekazie.

✍️ ORYGINALNY TEKST Nowakowska, I., & Rönnlund, M. (2023). Future of nature, our future. A preregistered report on future time perspective, social value orientation, and pro-environmental outcomes based on data from Poland and Sweden. Frontiers in Psychology, 14, artykuł 1217139.

Zdjęcie sutlafk z Adobe Stock

Zdjęcie Iwony Nowakowskiej fot. Leszek Zych/POLITYKA